گچبری-سرستون- فارغان- معماری

تاریخ گچ ومعدن گچ در فارغانات

تاریخ کلی پیدایش گچ به ۱۶۰ تا ۲۰۰ میلیون سال پیش زمانی که دریاها خشک شدند و لایه های سنگ گچی در زیر آن به وجود آمد بازمی گردد.

استفاده گچ در فارغانات، بسیار قدیمی هست.

 

استفاده از گچ در تمدن های کهن زمان از جمله فارغانات دقیق کشف گچ توسط بشر و استفاده از آن در ساخت وسازها به عنوان مصالح ساختمانی مشخص است ولی قدیمی ترین اثرات بجا مانده از گچ حدود ۹هزار سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده شده که در آسیای صغیر مشاهده شده است.

سنگ نوشته های بجای مانده از زمان سومریان و بابلیان کاربرد و مصرف گچ در آن زمان را شرح داده و در حفاری های انجام شده در قسمت جنوبی دریای طبریه آثار بجا مانده از ساخته های گچی مربوط به ۷هزار سال قبل از میلاد مسیح پیدا شده است.

همچنین در ساخت سد نارمند چهار تاقی ده شیغ قلعه لموشوکو ودر تارم وگهکم وسرچاهان پل های دیگر در از جمله عمارت حکومتی در میمندوجوی های اب از گچ (ساروج) استفاده شده است، با مخلوط گچ و آهک پخته شده ماده ای تهیه می شد به نام جیبس که از آن جهت پر نمودن درزهای عمودی بین سنگ های آهکی یا سوراخ های بجا مانده به روی سنگ ها استفاده می شده است.

به روایت دیگر جهت اندودکاری چاهای کشف شده در نظامآباد از گچی استفاده شده که از حرارت دادن سنگ گچ و سپس پودر کردن آن و پس از آن مخلوط کردن با آب تهیه می شده است. علاوه بر مصارف ساختمانی در قدیم از گچ در قلعه کیوان پور وقلعه ولده خان در فارغان، در نعل ودرگاه  و نگهداری میوه ها  وگندم استفاده می کردند. فارغانات نیز طرز تهیه گچ را از پرسپلیس آموخته و از آن استفاده می کردند. ایرانیان قدیم با گچ آشنایی کامل داشته و از آن به عنوان مصالح ساختمانی و عامل تزئین کننده به مقدار زیادی مصرف می شد و حتی کاشی هایی که با نقوش برجسته برای پوشش و تزئین قصرها و قلعه بکار می رفته از جنس گچ بوده است.

در قدیمی ترین بنای ساخته شده یعنی معبد چغازنبیل در خوزستان نیز آثار مشهود کاربرد گچ در ایران کاملا به چشم می آید.

پیشینه گچ بری در هنر کهن تا معاصر فارغانات

هنر گچ‌بری یکی از هنرهای وابسته به معماری است که در هر منطقه و هر دوره زمانی، شکل و شیوه مخصوص به خود را داشته است. همان طور که از نام این هنر پیداست، مصالح اصلی بکار رفته در این هنر گچ می‌باشد.

در ایران نیز گچ‌بری در دوره‌های مختلف تاریخی همراه با تفاوت‌هایی بوده است. گچ به دلیل داشتن خاصیت شکل‌پذیری، چسبندگی، رنگ مطلوب، کاربرد آسان، فراوانی و ارزانی کاربرد زیادی در هنرهای تزئینی دارد.

تاریخ ساخت گچ به پیش از ساختن خشت و پخت آن به صورت آجر می رسد. در قدیمی ترین بنای فارغانات، یعنی چهارتاقی ده شیغ وعمارت ومیل در میمند که قدمتی کهن تا دوران ماد ها میرسد، از گچ به عنوان ماده چسبنده مقاوم بعد از ازاره در بین سنگ ها و جهت کلاف سازی آنها استفاده شده است.

 

یکی از کاربردهای ویژه گچ، اندود کردن دیوارها و سطوح داخلی ساختمان ها است و هنر گچبری، این آراستگی را به حد کمال و دلنوازی می رساند. به کار بردن تزئینات گچی در تزیین دیوارها، روش معمول دربرزن فارغان ومیمند وتارم وسیرمند بوده. اولین مردمی که در ایران به این کار دست زدند هخامنشیان و سپس ساسانیان بودند و اعراب در جریان فتوحات خویش، این هنر را از آنها فرا گرفتند. هنرمندان دوره اموی به طور وسیعی کاخ ها را با گچبری منقوش برجسته تزئین می نمودند. نمونه بسیاری از این گچبری ها در قلعه کیوانپور «قلعه والده خان»، به کار برده شده است.

که گچبری های قلعه کهنه فارغان به واسطه در بر داشتن عناصر تزئینات هندسی ، اهمیت بیشتری دارد. روش تزیینات گچی روی دیوارها، پس از به کار گیری خشت در بناها گسترش پیدا کرد و این روش در فارغانات رواج یافت.

پایین دیوارها با ازاره گچی به ارتفاع حدود ۱۰۰ سانتی متر پوشانده می شد. این گونه تزیینات در اغلب عمارت ومنازل به کار رفته است. مجموعه تزیینات قلعه در فارغان وسرستون های عمارت اکرم اقای معتضد کیوانی . زمینه تزیینات عمق چشمگیری دارد که بهترین نمونه های آن در یزد به چشم می خورد. در این دوره، ابتکار پوشش سطح آن چنان کامل گردید که تقریباً تمام زمینه را می پوشاند و این امر که برای نخستین بار در هنر اسلامی رواج یافت، اوج ترقی روش های تزیینی به شمار می رود و روش تزیینات گچی روی دیواره